Fíngelo hasta que lo logres: sobre el primer informe completo de tanatosis en Cicadellidae (Hemiptera, Auchenorrhyncha) con anotaciones morfológicas y distribución de Homalodisca ichthyocephala (Signoret, 1854)

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.21829/azm.2026.4212781

Palabras clave:

Chicharritas, Guerrero, Zirándaro, Occidente de México, Cicadellinae, Proconiini

Resumen

La familia de insectos fitófagos conocida como chicharritas (Hemiptera, Auchenorrhyncha, Cicadellidae) se encuentra ampliamente distribuida en los ecosistemas del mundo, y México alberga una notable diversidad de especies y formas. El género de chicharritas Homalodisca (Hemiptera, Cicadellidae) incluye vectores clave de patógenos vegetales como Xylella fastidiosa. Aunque algunas especies han sido ampliamente estudiadas, la biología de otras, como Homalodisca ichthyocephala, sigue siendo en gran medida desconocida. Esta brecha es particularmente marcada en el ámbito de la etología, ya que la tanatosis (hacerse el muerto) nunca ha sido documentada formalmente para la diversa familia Cicadellidae. Aquí presentamos el primer análisis detallado de este comportamiento antipredador en H. ichthyocephala procedente de Zirándaro, Guerrero, México. A partir del análisis en video de 20 eventos de tanatosis, se identificaron cinco fases distintivas en secuencia: 1) perturbación mecánica, 2) catatónica, 3) mioclónica, 4) recuperación motora y 5) escape. En general, las hembras presentaron una fase de recuperación motora significativamente más prolongada que los machos (prueba U de Mann-Whitney, W = 57.5, p = 0.03169). Además del análisis conductual, se ofrece una diagnosis morfológica actualizada de H. ichthyocephala, aclarando varios rasgos descritos de forma insuficiente en la descripción original, y se presentan nuevos registros que amplían significativamente su distribución conocida en México y América Central. Asimismo, se comentan las condiciones del hábitat con recursos limitados presentes en el área de estudio y se ejemplifican otros casos de tanatosis poco detallados conocidos dentro del suborden.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

Acevedo-Reyes, N., Zetina, D. H., Blanco-Rodríguez, E., López-Buenfil, J. A., Martínez-Rosas, R. (2019) Méndez-Herrera technique: New clearing technique proposed for immature stages and internal structures of adult insects. Southwestern Entomologist, 44 (2), 519–522. https://doi.org/10.3958/059.044.0218 DOI: https://doi.org/10.3958/059.044.0218

Brugnera, R., Campos, L. A., Grazia, J. (2019) Morphology of immature stages, chromatic polymorphism of adults and natural history of Oplomus catena (Heteroptera: Pentatomidae: Asopinae). Neotropical Entomology, 48 (6), 1046-1057. https://doi.org/10.1007/s13744-019-00713-5 DOI: https://doi.org/10.1007/s13744-019-00713-5

Cassill, D. L., Vo, K., Becker, B. (2008) Young fire ant workers feign death and survive aggressive neighbors. Naturwissenschaften, 95 (7), 617–624. https://doi.org/10.1007/s00114-008-0362-3 DOI: https://doi.org/10.1007/s00114-008-0362-3

Chiykowski, L. N. (1977) Vector Relations. Phytopathology, 67, 522–524. DOI: https://doi.org/10.1094/Phyto-67-522

Dietrich, C. H. (2005) Keys to the families of Cicadomorpha and subfamilies and tribes of Cicadellidae (Hemiptera: Auchenorrhyncha). Florida Entomologist, 88, 502–517. https://doi.org/10.1653/0015-4040(2005)88[502:KTTFOC]2.0.CO;2 DOI: https://doi.org/10.1653/0015-4040(2005)88[502:KTTFOC]2.0.CO;2

Dmitriev, D. A., Angelova, R., Anufriev, G. A., Bartlett, C. R., Blanco-Rodríguez, E., Borodin, O. I., Cao, Y.-H., Cara, C., Deitz, L. L., Dietrich, C. H., Dmitrieva, M. O., El-Sonbati, S. A., Evangelista de Souza, O., Gjonov, I. V., Gonçalves, A. C., Gonçalves, C.C., Hendrix, S. V., McKamey, S., Kohler, M., Kunz, G., Malenovský, I., Morris, B. O., Novoselova, M., Pinedo-Escatel, J. A., Rakitov, R. A., Rothschild, M. J., Sanborn, A. F., Takiya, D. M., Wallace, M. S., Zahniser, J. N. (2022–onward)World Auchenorrhyncha Database. TaxonPages. Available on: https://hoppers.speciesfile.org/otus/319/overview (accessed on 2025-05-04).

Fowler, W. W. (1899) Order Rynchota. Suborder Hemiptera-Homoptera. Pp. 217–224. In: Fowler W. W. (Ed.) Biologia Centrali-Americana; Contributions to the knowledge of the fauna and flora of Mexico and Central America. Porter. London.

Hamilton, K. G. A., Zack, R. S. (1999) Systematics and range fragmentation of the Nearctic genus Errhomus (Rhynchota: Homoptera: Cicadellidae). Annals of the Entomological Society of America, 92 (3), 312–354. https://doi.org/10.1093/aesa/92.3.312 DOI: https://doi.org/10.1093/aesa/92.3.312

Hanel, L. (2021) Náměty na pokusy a pozorování vodních živočichů ve školním akváriu X (Chov splešťulovitých ploštic). Biologie. Chemie. Zeměpis, 30(2), 11–18. https://doi.org/10.14712/25337556.2021.2.2 DOI: https://doi.org/10.14712/25337556.2021.2.2

Humphreys, R. K., Ruxton, G. D. (2018) A review of thanatosis (Death feigning) as an anti-predator behaviour. Behavioral Ecology and Sociobiology, 72 (2), 22. https://doi.org/10.1007/s00265-017-2436-8 DOI: https://doi.org/10.1007/s00265-017-2436-8

Janzen, D. H. (2004) Ecology of dry-forest wildland insects in the Area de Conservación Guanacaste. Biodiversity conservation in Costa Rica. Pp. 80-96. In: Frankie, G. W., Mata, A., Vinson, S. B. (Eds.) Learning the lessons in a seasonal dry forest. University of California Press, Berkeley, California. DOI: https://doi.org/10.1525/california/9780520223097.003.0007

Lewis, O. T., Basset, Y. V. E. S. (2007) Insect conservation in tropical forests. Pp. 34–56. In: Stewart, A. J. A., New, T. R., Lewis, O. T. Insect Conservation Biology, The Royal Entomological, UK. DOI: https://doi.org/10.1079/9781845932541.0034

Pinedo-Escatel, J. A., Blanco-Rodríguez, E., Aponte-Mejia, O. E. (2025). Urban forests as refuges for resilient species: A new species of Amblysellus Sleesman (Hemiptera: cicadellidae) from Central Mexico. Biologia, 80 (4), 877–889. https://doi.org/10.1007/s11756-025-01874-y DOI: https://doi.org/10.1007/s11756-025-01874-y

Rogers, S. M., Simpson, S. J. (2014). Thanatosis. Current Biology, 24 (21), R1031-R1033. https://doi.org/10.1016/j.cub.2014.08.051 DOI: https://doi.org/10.1016/j.cub.2014.08.051

Signoret, V. A. (1854) Revue iconographique des Tettigonides. Annales de la Société Entomologique de France, 2, 483–496.

Skelhorn, J. (2018). Avoiding death by feigning death. Current Biology, 28 (19), R1135-R1136. https://doi.org/10.1016/j.cub.2018.07.070 DOI: https://doi.org/10.1016/j.cub.2018.07.070

Walker, F. (1858) Supplement. List of the specimens of homopterous insects in the collection of the British Museum. London, pp. 307.

Young D. A. (1968) Taxonomic study of the Cicadellinae (Homoptera: Cicadellidae). Part 1. Proconiini. Bulletin of the United States National Museum, 261, 1–287. DOI: https://doi.org/10.5962/bhl.part.20869

Descargas

Publicado

20-01-2026

Cómo citar

Vega-Ovando, F. R., Arellano-Bermúdez, L. Ángel, Pinedo Escatel, J. A., Ortiz-Tovar, V. H., Iscavel, R., Chávez-Gutiérrez, M. V., … Báez-Merino, A. (2026). Fíngelo hasta que lo logres: sobre el primer informe completo de tanatosis en Cicadellidae (Hemiptera, Auchenorrhyncha) con anotaciones morfológicas y distribución de Homalodisca ichthyocephala (Signoret, 1854). ACTA ZOOLÓGICA MEXICANA (N.S.), 42(1), 1–18. https://doi.org/10.21829/azm.2026.4212781
Metrics
Vistas/Descargas
  • Resumen
    610
  • PDF
    259
  • XML
    13

Número

Sección

Artículos originales

Métrica